اقتصاد اسلامی

عقلانيت و معنويت؛ دو پايه اقتصاد اسلامی از ديدگاه شهيد مطهری

گروه اقتصاد: شهيد مطهری عقلانيت (البته عقل غير ابزاری) و معنويت (در معنای عام و كلی آن كه مفهوم اخلاق به معنای امروزی است)، را دو پايه اقتصاد اسلامی می‌داند.

مهدی احمدی، مدير گروه پژوهشكده بسيج، اظهار كرد: شهيد صدر بحثی تحت عنوان منطقةالفراغ مطرح كرده است؛ بدان معنا كه اسلام در بعضی از حوزه‌ها وارد جزئيات شده و در برخی حوزه‌های ديگر اصلا ورود پيدا نكرده است (به شكل ورود در جزئيات)؛ ولی كليات و اصولی را مطرح كرده است.

اين مدرس دانشگاه با اشاره به شباهت نظرات شهيد صدر و شهيد مطهری افزود: شهيد مطهری به تبيعت از استادان بزرگواری همچون علامه طباطبايی و امام(ره) معتقد است كه عقل می‌تواند منبع باشد؛ برای نمونه ايشان از مباحث عقلانی فلسفه اسلامی، مخصوصاً آرای صدرالمتألهين در بحث از رابطه فرد و جامعه استفاده كرده و از اصالت جامعه سخن گفته است و به اذعان خود مبنا را از علامه طباطبايی و تفسير الميزان گرفته است.

اين محقق و پژوهشگر با اشاره به اين كه نظرات شهيد مطهری شباهت بسيار زيادی به نظريات شهيد صدر دارد، تصريح كرد: حوزه وسيعی از امور زندگی وجود دارد كه اسلام وارد جزئيات آنها نشده، ولی اصول وكليات را مشخص كرده است و ما بايد با عقل و براساس آن اصول و كليات و به كمك تجربه بشری آن موارد را اداره كنيم.

وی ادامه داد: شهيد صدر برآن است كه اسلام مكتب اقتصادی خاص خود را دارد و ما به شرطی می‌توانيم از اقتصاد اسلامی سخن بگوييم كه همگی مسلمان باشيم؛ يعنی اقتصاد اسلامی در يك جامعه اسلامی كه همه پای‌بند به قوانين اسلامی باشند، می‌تواند شكل بگيرد؛ حال آن‌كه شهيد مطهری معتقد است كه در اقتصاد اسلامی دو نوع قانون داريم: نخست اصول و ارزش‌های اسلامی و يا به تعبير امروزی حقوق اقتصاد اسلامی و ديگری اقتصاد علمی به معنای جنبه‌های اثباتی اقتصاد.

احمدی تصريح كرد: نكته جالب اينجاست كه به عقيده شهيد مطهری قواعد اقتصاد اسلامی نمی‌تواند و نبايد برخلاف علم اقتصاد باشد؛ ايشان به عنوان نمونه به قانون اقتصادی تقاضا اشاره می‌كنند كه هر چه قيمت گران‌تر شود، متقاضی كم می‌شود و در نتيجه اگر بخواهيم حقوق اقتصادی را تعريف كنيم، اين امر نبايد برخلاف قوانين اقتصادی باشد.

مديرگروه پژوهشكده بسيج تصريح كرد: شهيد مطهری در يكی از شقوق اصلی فلسفه اخلاق و در باب بحث عدالت، بيان می‌كنند كه بسياری از ارزش‌های انسانی، ارزش‌های قبل دينی است كه در فلسفه اسلامی ملاصدرا نيز در بحث حسن و قبح ذاتی افعال مطرح شده است؛ برای مثال دروغ گفتن ذاتاً قبيح است و اين را هر نفس سليمی می‌داند و نياز نيست تا حتماً پس از بيان دين، ما قبول كنيم كه دروغ گفتن بد است؛ اينجاست كه حسن و قبح عقلی هم اثبات می‌شود؛ يعنی خود عقل نيز به كليات اين‌كه دروغ زشت و منكر است، می‌رسد. بنابراين، ايشان اصول اخلاقی مانند انصاف و عدالت را قبل دينی می‌داند و آن را در مباحث كاربردی استفاده می‌‌كند.

مدير گروه پژوهشكده بسيج در تشريح مباحث عقلانيت در اسلام از منظر شهيد مطهری گفت: شهيد مطهری يك جمله كليدی دارد كه بسيار شبيه به جملاتی است كه از شهيد صدر نقل شده است. ايشان معتقد است كه اقتصاد اسلامی دو پايه اساسی دارد كه عبارت از معنويت و عقلانيت است.

اين مدرس دانشگاه با بيان اين‌‌كه ما معنويت را به صورت كلی و عام آن (يعنی همان مفهوم اخلاق به معنای امروزی) می‌شناسيم، تصريح كرد: ايشان مثال می‌زند كه شما نمی‌توانيد هر كالايی را صرفاً به‌واسطه اين‌كه متقاضی آن زياد است، توليد كنيد و كالاهايی را كه به ضرر مردم است يا كالاهايی را كه به محيط زيست آسيب می‌رساند، نبايد توليد كرد.

وی خاطرنشان كرد: شهيد مطهری در مباحث عقلانيت نيز عقل را از منظر معارف اسلامی مورد بررسی قرار می‌دهند كه با عقلانيت ابزاری مطرح شده در فلسفه غرب، بسيار متفاوت است؛ ديدگاهی كه عقل را ابزاری می‌داند تا حداكثر رفاه مادی و لذايذ دنيوی را به دست آورد كه از آن به عقلانيت ابزاری تعبير می‌شود.